Europese persoonsgegevens belanden in Israël: zorgen om surveillance en mensenrechtenschendingen
www.ftm.nl
Dit stuk in 1 minuut
Wat is het nieuws?
Persoonsgegevens van miljoenen Europese burgers stromen naar Israël via apps als Waze, Moovit en Facetune. Het gaat onder meer om gevoelige gegevens als locatiedata, portretfoto’s en daarvan afgeleide biometrische informatie.
De Europese Commissie bevordert deze datastromen doordat zij Israël, dat economisch grotendeels afhankelijk is van de techsector, als veilige haven voor persoonsgegevens aanmerkt. Dat betekent dat bedrijven geen toestemming hoeven te hebben of bijzondere maatregelen hoeven te treffen om persoonsgegevens naar Israël te sturen.
Critici maken zich zorgen. Zij zijn bang dat persoonsgegevens worden gebruikt voor grootschalige surveillance of voor onwettige doelen, zoals het trainen van AI-modellen die worden gebruikt om Palestijnen te onderdrukken. Zij wijzen ook op grootschalige mensenrechtenschendingen en de wankele rechtsstaat – elementen die de Commissie zou moeten meewegen in haar beoordeling.
De Europese Commissie stelt dat zij aan de hand van de criteria in de wet heeft beoordeeld of Israël aan de voorwaarden voldoet. Critici menen echter dat die beoordeling niet serieus is en dat politieke overwegingen de doorslag geven.
Waarom is dit belangrijk?
In de Europese Unie gelden privacywetten die burgers moeten beschermen tegen onder meer vergaande surveillance. Doordat de Commissie die niet kritisch toetst, lopen bijvoorbeeld Europese activisten het risico dat de Israëlische overheid hen makkelijk in de gaten kan houden. Israël beschuldigde Europese activisten al eerder publiekelijk en zonder overtuigend bewijs van betrokkenheid bij Hamas.
De wet vereist bovendien dat de Commissie mensenrechten en rechtsstaat in haar beoordeling betrekt. In een recente evaluatie van de veilige status van Israël worden deze criteria – en dus ook de schendingen van de mensenrechten van Palestijnen – niet genoemd.
Hoe hebben we dit onderzocht?
FTM bestudeerde documenten van de Europese Commissie en de Europese privacywaakhond, deels verkregen met een beroep op Europese transparantiewetgeving, en sprak met diverse experts. Ook hebben we de privacyvoorwaarden van Israëlische bedrijven bestudeerd om te illustreren om welke diensten en gegevens het gaat.
Dit verhaal is onderdeel van een lopend onderzoeksdossier.
De rechtsstaat
Terwijl Israël de bombardementen op Gaza hervat, humanitaire hulp tegenhoudt, journalisten en hulpverleners vermoordt en de illegale bezetting van de Westelijke Jordaanoever verder versterkt, stromen persoonsgegevens van miljoenen Europese burgers naar Israël.
Dat staat op gespannen voet met de wet.
De Europese privacywet AVG verbiedt immers dat bedrijven persoonsgegevens – denk aan NAW-gegevens, foto’s, locatiegegevens en IP-adressen – delen met landen waar deze gegevens niet volgens de Europese normen worden beschermd.
De Europese Commissie vindt dat Israël aan de normen voldoet, maar NGO’s, Europarlementariërs en privacy-experts hebben daar vraagtekens bij. Zij trokken ruim een jaar geleden al aan de bel, en kregen nul op het rekest.
Intussen heeft de regering-Netanyahu de Israëlische rechtsstaat nog verder afgebroken en maakt zij Europese activisten het leven zuur met ongefundeerde beschuldigingen. Toch blijft de Commissie Israël als veilige bestemming voor Europese data beschouwen.
Silicon Wadi
De Israëlische economie drijft op het grote aantal techbedrijven in het land. Ruim 9 duizend techbedrijven met 400 duizend werknemers zijn goed voor meer dan de helft van de Israëlische export. Volgens de Israëlische overheid brengt Israël wereldwijd zelfs het grootste aantal tech start-ups per hoofd van de bevolking voort. Ook veel internationale techbedrijven als Alphabet (Google), Amazon, IBM en Meta (Facebook) hebben vestigingen en onderzoekscentra in ‘Silicon Wadi’, zoals velen deze regio in Israël inmiddels noemen.
Al deze bedrijven verzamelen data. Neem de populaire Israëlische app Facetune. Daarmee kunnen mensen selfies bewerken, maar de app slaat de foto’s en andere gegevens van gebruikers ook op. En de navigatie-apps Waze en Moovit hebben inmiddels locatiegegevens van mensen over de hele wereld in hun bezit.
Israëlische techbedrijven en hun datastromen
Een deel van de Israëlische bedrijven bewaart persoonsgegevens primair in Israël. Andere stallen die in de EU of de VS, maar stellen expliciet gegevens naar Israël te kunnen verplaatsen. Niet alle bedrijven melden waar zij gegevens verwerken en bewaren.
Lightricks is het bedrijf achter de app Facetune – in de Google Play Store ruim 50 miljoen keer gedownload – en vijf andere populaire apps voor AI-gedreven foto- en videobewerking. Lightricks slaat persoonsgegevens op, zoals foto’s van gebruikers en daarvan afgeleide biometrische gegevens, voornamelijk in de EU. Volgens het privacybeleid van het bedrijf mogen de gegevens naar Israël worden verplaatst. Lightricks gebruikt de data onder meer om haar AI-model te trainen.
Moovit is een reisplanner, vergelijkbaar met 9292. Naar hun zeggen heeft de dienst, beschikbaar als website en app (ruim 100 miljoen downloads in Google Play), meer dan 1,7 miljard gebruikers verspreid over 3500 steden in 112 landen. Moovit verzamelt en verwerkt onder meer locatie- en reisgegevens van gebruikers, en bewaart die in Israël. Moovit is onderdeel van het Israëlisch-Amerikaanse Mobileye, dat onder meer technologie voor zelfrijdende auto’s ontwikkelt.
MyHeritage is bekend van dna-tests waarmee gebruikers informatie kunnen krijgen over hun etniciteit. Ook biedt het bedrijf dna-matchingdiensten en de mogelijkheid om familiestambomen te maken aan. Het bedrijf verzamelt daarvoor gevoelige persoonsgegevens, zoals dna-profielen en familierelaties. Volgens het privacybeleid worden deze data verwerkt en opgeslagen in de VS. In hoeverre MyHeritage deze gegevens naar Israël verplaatst, is niet duidelijk, maar hun privacybeleid zinspeelt er wel op.
Waze is het bedrijf achter de gelijknamige app, met meer dan 500 miljoen downloads in de Google Play Store wereldwijd een van de meest gebruikte navigatie-apps. Waze verzamelt en bewaart gedetailleerde locatie-, reis- en route-informatie van gebruikers, ook wanneer de app niet wordt gebruikt. In 2013 nam Google het bedrijf voor 1,1 miljard dollar over. Google heeft een campus in Tel Aviv, maar of Waze data verwerkt en opslaat en overdraagt aan dat kantoor, is niet duidelijk.
Bedrijven die meer op de achtergrond opereren, houden zich bijvoorbeeld bezig met webhosting, cyberveiligheid, data analytics en marketing. Voorbeelden zijn Wix.com (websites ontwerpen en beheren), AllCloud (cloudopslagdiensten) en AppsFlyer (data analytics/marketing). Ook dit soort bedrijven verwerken persoonsgegevens en sturen die deels over naar Israëlische servers.
Veilige status
Dat deze bedrijven gegevens van Europese burgers in Israël mogen beheren en opslaan, is te danken aan de Europese Commissie. Die beoordeelt of landen data voldoende beschermen. Volgens de wet moet de Commissie daarbij onder meer letten op de kwaliteit van de rechtsstaat, de mensenrechtensituatie en het risico op massasurveillance.
Als de Commissie oordeelt dat een land buiten de EU aan de voorwaarden voldoet, kan ze dat land een veilige status toekennen. Bedrijven mogen dan zonder verdere toestemming of maatregelen persoonsgegevens naar dat land overdragen.
Op dit moment zijn er zestien landen die van de Commissie een veilige status hebben gekregen. Sinds 2011 is Israël daar een van. In januari 2024 publiceerde de Commissie de uitkomsten van een wettelijk verplichte evaluatie. Haar conclusie: Israël voldoet nog altijd aan de voorwaarden.
Ander idee van veiligheid
Critici zijn het oneens met de beoordeling van de commissie. Ze zijn bang dat de data voor verkeerde doeleinden worden gebruikt, zoals mensenrechtenschending van Palestijnen en Europese activisten observeren. Daarnaast wijzen ze erop dat de regering-Netanyahu de rechtsstaat gaandeweg afbreekt. Volgens critici is het daarom moeilijk vol te houden dat persoonsgegevens van buitenlanders bij Israël in veilige handen zijn.
In een open brief aan de Commissie formuleerden elf ngo’s op initiatief van European Digital Rights (EDRi) in april vorig jaar hun bezwaren. Volgens hen zijn de ruime bevoegdheden en vergaande surveillancepraktijken van Israëlische geheime diensten onverenigbaar met Europese standaarden. ‘Wij maken ons daarom zorgen over mogelijke toegang tot de Europese data door Israëlische veiligheidsdiensten, bijvoorbeeld voor surveillance of het trainen van AI-modellen,’ zegt Itxaso Dominguez, beleidsadviseur bij EDRi, tegen Follow the Money.
Follow the Money staat voor radicaal onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Ons werk is mogelijk dankzij het vertrouwen van onze 45.063 betalende leden. Nog geen lid? Meld je dan nu aan
Liesbeth Holterman, strategisch adviseur bij Cyberveilig Nederland en voormalig inlichtingenofficier bij de AIVD, deelt die zorgen. Bij de AIVD had ze ook te maken met Israëlische inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Holterman wijst op de staat van conflict en oorlog waarin Israël al sinds de oprichting in 1948 verkeert. ‘De perceptie van veiligheid is daardoor bij Israëlische veiligheidsdiensten totaal anders dan bij ons. Ze hebben het gevoel constant in oorlog te verkeren en benaderen veiligheid vanuit het perspectief dat alles een potentieel risico is. Vanuit die opvatting worden de bevoegdheden van Israëlische inlichtingendiensten ruim geïnterpreteerd.’
Het zou me verbazen als data van commerciële bedrijven niet ook voor dergelijke militaire doelen wordt ingezet
Liesbeth Holterman, oud-AIVD’er
Dat Israëlische veiligheidsdiensten de neiging hebben overal risico’s te zien, blijkt onder meer uit het grootschalige gebruik van camerasystemen met geavanceerde gezichtsherkenning op de Westelijke Jordaanoever. Daarmee volgen ze nauwgezet het reilen en zeilen van Palestijnen en bepalen ze wie wel en wie niet langs een van de vele controleposten mag. Zo worden Palestijnen uit de illegale Israëlische nederzettingen geweerd en van de exclusief voor Israëliërs gebouwde wegen gehouden.
In Gaza gebruikt Israël vergelijkbare systemen om Palestijnen die aan Hamas gelieerd zouden zijn te identificeren – met valse beschuldigingen tot gevolg.
Worden deze gezichtsherkenningsprogramma’s getraind met commerciële data, bijvoorbeeld de foto’s van gebruikers van Facetune? Holterman vermoedt van wel. ‘Consumentendata gebruiken voor het trainen van AI-modellen kan heel interessant zijn voor veiligheidsdiensten, omdat ze daarmee meer diverse data binnen kunnen halen, waarmee ze modellen beter kunnen trainen,’ legt ze uit. ‘Ook gelet op de dwarsverbanden tussen het bedrijfsleven en de inlichtingenwereld, en de huidige situatie in Israël, zou het me verbazen als data van commerciële bedrijven niet ook voor dergelijke militaire doelen wordt ingezet.’
Dwarsverbanden tussen inlichtingenwereld en techindustrie
Dat de Israëlische techindustrie zo succesvol is, is geen toeval. Israël heeft een technologisch hoogwaardig leger, dat beschikt over een van de meest geavanceerde inlichtingendiensten ter wereld: Eenheid 8200.
Die eenheid wordt vergeleken met de Amerikaanse NSA en werkt daar ook veel mee samen. Ze houdt zich onder meer bezig met grootschalige surveillance en cyberaanvallen. Zo tapt de dienst volgens Le Monde Diplomatique de internetkabels van Europa naar Israël af.
De eenheid draait grotendeels op dienstplichtige Israëli’s. Die worden vaak al jong gescout en voorbereid om in deze inlichtingendienst te dienen. Daar leren ze in een vrije, ‘start-up-achtige omgeving’ over bijvoorbeeld data-analyse en kunstmatige intelligentie. Jaarlijks beginnen er zo’n duizend rekruten bij de eenheid, die daarmee een belangrijk opleidingsinstituut vormt voor de Israëlische (en internationale) techindustrie.
De rekruten belanden uiteindelijk bij bedrijven die in de inlichtingenwereld actief zijn; denk aan surveillance- en spywarebedrijven zoals de NSO Group (bekend van Pegasus) en Paragon Solutions (Graphite), en cybersecurity-bedrijven.
Ook veel commerciële bedrijven zijn exponenten van de Israëlische inlichtingenwereld. Neem het eerder genoemde Lightricks, het bedrijf achter Facetune. Twee van de vier medeoprichters, de huidige chief technology officer en de chief operations officer, hebben in Eenheid 8200 gediend. Daar maken ze overigens geen geheim van: hun biografie op de website van Lightricks opent met een verwijzing naar hun ervaring in deze ‘elite intelligence unit’.
Ook Waze, Wix en Moovit zijn techbedrijven die zijn opgericht of worden bestuurd door oudgedienden van Eenheid 8200.
Lightricks reageerde niet op vragen van Follow the Money. Moovit zei zich aan haar privacybeleid en Europese privacywetgeving te houden en geen toegang door veiligheidsdiensten toe te staan. Waze ging niet in op de vragen, maar een woordvoerder zei dat het bedrijf geen gegevens deelt of verkoopt met overheden en veiligheidsdiensten.
Europese burgers doelwit van surveillance?
Israëlische inlichtingendiensten hebben ook interesse in Europese burgers. Zo heeft de Israëlische overheid meerdere Nederlandse en Belgische activisten in het vizier. In rapporten beschuldigt Israël hen – zonder overtuigend bewijs – publiekelijk van terrorisme en antisemitisme. Dat gebeurde bijvoorbeeld na de rellen in Amsterdam rondom de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv in november 2024.
Internationale organisaties op Europees grondgebied zijn eveneens doelwit. In mei 2024 onthulde The Guardian dat Israëlische inlichtingendiensten een langdurige campagne voerden tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag, dat onderzoek deed naar mogelijke mensenrechtenschendingen door de Israëlische overheid. In november 2024 vaardigde het Strafhof arrestatiebevelen uit voor premier Benjamin Netanyahu en defensieminister Yoav Gallant.
En dan zijn er nog de spyware-aanvallen op Europese journalisten en activisten waarbij Israëlische software wordt gebruikt, al kan niet worden vastgesteld welke landen daarachter zitten.
Het opslaan van persoonsgegevens in Israël, bijvoorbeeld via de locatiegegevens uit navigatie-apps Waze en Moovit, kan de surveillance op Europese burgers in de hand werken, waarschuwen experts.
‘Dit soort metadata is voor inlichtingendiensten vaak interessanter dan inhoudelijke informatie, zoals de berichten zelf,’ zegt Holterman. ‘De metadata stellen diensten namelijk in staat om netwerken in kaart te brengen. Bijvoorbeeld wie er tijdens pro-Palestinaprotesten op de Dam aanwezig zijn. Van daaruit kan een dienst eventueel besluiten meer gerichte surveillance op te zetten, op specifieke personen.’
De Commissie negeert signalen
Ondanks deze verontrustende signalen blijft de Europese Commissie Israël als veilig beschouwen. Overigens is de Commissie op dit punt al vaker op de vingers getikt door het Hof van Justitie. Dat zette al meermaals een streep door de veilige status die de Commissie eerder aan de Verenigde Staten had toegekend, vanwege het risico op grootschalige surveillance door dat land.
Laura Drechsler, universitair docent aan de KU Leuven en gespecialiseerd in de juridische aspecten van internationale datastromen, vindt de recente evaluatie van de Commissie niet overtuigend. ‘Het Hof eist dat er een duidelijk wettelijk kader is, met waarborgen voor burgers. Ik heb niet de indruk dat de Commissie dat kritisch heeft beoordeeld. Wat ik lees in de beoordeling, strookt niet echt met wat ik in de krant lees.’
Mensenrechtenverdedigers, journalisten, politici en anderen lopen nu het risico aan onwettige surveillance te worden onderworpen
Laura Drechsler, juridisch expert
Opmerkelijk is dat de Commissie de militaire inlichtingendienst Eenheid 8200 – die verantwoordelijk is voor het overgrote deel van Israëls surveillance-activiteiten – vrijwel volledig buiten beschouwing laat.
Een inlichtingenexpert met wie FTM sprak, verklaart dat als volgt: Eenheid 8200 is nauwelijks gereguleerd, dus een wettelijk kader is er eigenlijk niet.
Drechsler vult aan: ‘Dat deze dienst nauwelijks gereguleerd is, is op zichzelf al voldoende reden om een streep door de veilige status van Israël te zetten.’ Dominguez van EDRi wijst op de consequenties: ‘Doordat de EU niet kritisch beoordeelt, lopen mensenrechtenverdedigers, journalisten, politici en anderen het risico aan onwettige surveillance te worden onderworpen.’
Vergeten kernwaarden
Dan zijn er nog de andere criteria waar Israël volgens de privacywet AVG aan moet voldoen: het land moet een gezonde rechtsstaat hebben en mag geen mensenrechten schenden. Die criteria behoren bovendien tot de kernwaarden van de Europese Unie.
De Europese Commissie zegt in de evaluatie alle voorwaarden van de AVG te hebben getoetst, maar over de rechtsstaat en mensenrechten staat niets in het rapport. ‘Onbegrijpelijk,’ vindt Drechsler. ‘Die criteria geven in het geval van Israël op zijn minst aanleiding tot vragen. In het rapport zouden die bedenkingen moeten zijn opgenomen en zou inzichtelijk gemaakt moeten zijn hoe de Commissie die heeft gewogen.’
Rechtsstaat in Israël onder druk
Terwijl de vernietiging van Gaza doorgaat–- een VN-commissie sprak recent in het kader van geweld tegen vrouwen en gezondheidscentra van ‘genocidale daden’ – en Israël de controle over de Westelijke Jordaanoever verstevigt, staat de Israëlische rechtsstaat onder grote druk.
Zo wordt Netanyahu vervolgd wegens corruptie. Hij zou onder meer mediaondernemers gunsten hebben beloofd in ruil voor positieve berichtgeving over hemzelf. De strafzaak loopt al sinds 2020.
Recent loodste de regering, ondanks hevige protesten en na een eerdere poging in 2023, een wet door het Israëlische parlement waarmee de rechterlijke macht wordt hervormd en meer onder invloed van de regering wordt gebracht. Critici wijzen erop dat er nauwelijks nog checks and balances overblijven, temeer omdat Israël geen senaat en grondwet heeft.
Intussen ligt Netanyahu al langer overhoop met onder meer de procureur-generaal van Israël, Gali Baharav-Miara, en de baas van binnenlandse veiligheidsdienst Shin Bet, Ronen Bar. Netanyahu heeft Bar recent ontslagen, naar verluidt op grond van gebrekkige loyaliteit aan Netanyahu. Ook zette de regering een proces in gang om Baharav-Miara te ontslaan.
Het hooggerechtshof blokkeerde Bars ontslag. De regering zei die uitspraak te zullen negeren, nomineerde een nieuwe directeur en trok die voordracht weer in toen bleek dat de kandidaat zich in het verleden kritisch over Netanyahu had uitgelaten.
Volgens Drechsler is de zaak duidelijk: het besluit om Israël als veilig te blijven beschouwen, is niet het resultaat van een gedegen juridische toets, maar is politiek gemotiveerd. ‘In feite bedrijft de Commissie geopolitiek met Europese persoonsgegevens als onderpand. En ze doet dat zonder basis in de privacywetgeving en zonder de procedurele waarborgen in acht te nemen die bij “echte” geopolitieke bevoegdheden gelden, zoals het sluiten van verdragen. Dan zouden ook andere instellingen betrokken zijn. Dat is hier niet het geval.’
Op die manier trekt de Commissie meer macht naar zich toe, zonder wettelijk mandaat.
‘De Commissie lijkt bereid om duidelijke rode vlaggen te negeren vanwege geopolitieke belangen,’ aldus Itxaso Dominguez.
Gesloten gelederen
Wat de politieke afwegingen van de Commissie precies zijn, maakt zij niet duidelijk. De Commissie reageerde niet op de eerdergenoemde brief van de elf ngo’s.
Europarlementariërs stelden in april vorig jaar vragen aan toenmalig Eurocommissaris voor Justitie Didier Reynders, maar zijn reactie behelsde niet meer dan dat Israël volgens de evaluatie nog altijd aan de voorwaarden voldoet.
In december 2024 schreef het Europees Comité voor Gegevensbescherming (EDPB) een brief aan de Commissie met omfloerste kritiek op de gevolgde procedure en en de beoordeling van elf landen, waaronder Israël. Op die brief, die mede door de Commissie zelf blijkt te zijn geschreven, reageerde de Commissie evenmin.
Recent vroegen twee Europarlementariërs of de Commissie de status van Israël opnieuw zou beoordelen, in het licht van nieuwe informatie over het gebruik van data over Palestijnen. Zij wilden ook weten hoe de Commissie naleving van Europese standaarden waarborgt.
Eurocommissaris voor Justitie Michael McGrath – de opvolger van Reynders – ging niet op die vragen in, maar herhaalde de conclusie van de eerdere evaluatie. Ook stelde hij dat de Commissie ‘de toepassing van het besluit monitort en mogelijkheden heeft om te reageren als de bescherming van data uit de EU vermindert’.
Follow the Money legde diverse vragen aan de Commissie voor. Ook daarop volgde geen reactie.
Wederhoor Europese Commissie
Follow the Money legde de Commissie diverse vragen voor. Die reageerde wederom summier en in algemene termen en liet vervolgvragen onbeantwoord.
Een woordvoerder stelt dat de Commissie de ontwikkelingen in Israël met betrekking tot de hervormingen van de rechterlijke macht ‘nauwgezet volgt’ en ‘middelen’ heeft om indien nodig,te reageren, onder meer door de veilige status van Israël te wijzigen, schorsen of intrekken.
Daarnaast stelt de woordvoerder dat de Commissie alle relevante aspecten in de beoordeling heeft betrokken, waaronder mensenrechten en de rechtsstaat. Op de vraag waar die beoordeling is te vinden, ging de woordvoerder niet in. Wel stelt de Commissie ten aanzien van het mensenrechtencriterium dat het ‘eerst en vooral gaat om uitwisseling van data tussen private partijen.’
De Commissie gaat niet in op de vraag of zij zich zorgen maakt om surveillance of het trainen van AI-modellen, maar zegt ‘alle relevante elementen van de privacywetgeving, waaronder de voorwaarden waaronder persoonsgegeven kunnen worden verzameld en gebruikt in het kader van de nationale veiligheid of strafrechtelijke handhaving’ en dat alle individuen, ‘waaronder inwoners van de EU, maatregelen die hun privacy inperken’ ter discussie kunnen stellen bij ‘onafhankelijke toezichtorganen en rechtbanken’.
Op de gevolgen van het (dreigende) ontslag van inlichtingenchef Bar en procureur-generaal Baharav-Miara voor de veilige status van Israël heeft de Commissie ‘geen commentaar. Het is belangrijk dat onafhankelijk toezicht op strafrechtelijke handhaving en nationale veiligheidsaangelegenheden blijvend worden gegarandeerd’.
Over de brief die de EDPB aan de Commissie stuurde, met input van de Commissie zelf, zegt de woordvoerder dat de Commissie op grond van de AVG de mogelijkheid heeft om deel te nemen aan de activiteiten van de EDPB.
De Commissie ging niet in op vervolgvragen. Evenmin ging de Commissie in op de vraag welke politieke afwegingen voor de Commissie een rol spelen in de beoordeling van de veilige status van landen buiten de EU, in het bijzonder Israël.
Een kijkje achter de schermen
Dit artikel laat goed zien waarom Follow the Money bestaat. Waar andere media zich toeleggen op de dagelijkse berichtgeving, graven wij dieper. Onze journalisten besteden maanden aan onderzoek om misstanden bloot te leggen. Geen enkele adverteerder of subsidieverstrekker bepaalt onze agenda. Wij werken voor jou: de lezer die achtergronden en de waarheid wil weten. Daarom zijn onze leden cruciaal in onze missie. Steun je ons? Maak dan een account en lees al ons werk 30 dagen gratis.
